Nöbetçi Eczaneler
Araştırmacı Gazeteci Erdinç Yıldız’ın değerlendirmesi
Görünenin ötesinde bir jeopolitik hesap
Uluslararası siyasette bazı kararlar, yalnızca kamuoyuna açıklanan gerekçeleri üzerinden değerlendirildiğinde eksik anlaşılabilir. Bir devletin eğitim, ekonomi, göç ve din politikaları, kimi zaman daha geniş bir güvenlik ve ulusal çıkar denkleminde kesişebilir.
Azerbaycan’da başörtüsü üzerinden yaşanan tartışmayı da bu perspektiften değerlendirmek gerektiğini düşünüyorum.
Bakü yönetiminin okullardaki kıyafet kurallarını sıkılaştırması, kamuoyunda ağırlıklı olarak laiklik, din özgürlüğü ve eğitim hakkı üzerinden tartışılıyor. Ancak benim üzerinde durduğum soru daha farklı: Azerbaycan, İran’da yaşanan savaşın ve olası siyasi dönüşümün ardından ortaya çıkabilecek göç hareketlerine karşı şimdiden bir toplumsal ve siyasi pozisyon mu alıyor?
Bu sorunun yanıtını bugün kesin olarak bildiğimizi söyleyemeyiz. Fakat devletlerin güvenlik politikalarını, bölgesel çıkarlarını ve toplumsal düzenlerini birlikte değerlendirdiğimizde, bu ihtimalin araştırılması gerektiği kanaatindeyim.
İran’daki savaş ve göç ihtimali
Savaşlar yalnızca cephelerde yaşanan askerî çatışmalardan ibaret değildir. Ekonomik faaliyetler durabilir, sermaye hareketleri değişebilir, aileler çocuklarının geleceği için yeni ülkeler arayabilir ve insanlar güvenli yaşam alanlarına yönelmek isteyebilir.
İran’da yaşanabilecek uzun süreli bir istikrarsızlık da komşu ülkelerin hesaplarını etkileyebilir. Bu süreçte Azerbaycan, coğrafi yakınlığı ve kültürel bağları nedeniyle dikkatle değerlendirilmesi gereken ülkelerden biridir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor. Bir ülkeye yakın olmak, o ülkenin bütün göç hareketlerini kabul edeceği anlamına gelmez. Devletler, olası göçün ekonomik maliyetlerini, sınır güvenliğini, toplumsal uyumu ve kamu hizmetleri üzerindeki etkilerini hesaplayabilir.
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliğinin 2026 yılına ilişkin bölgesel verileri, İran’dan komşu ülkelere yönelik hareketliliğin önemli boyutlara ulaştığını gösteriyor. Bununla birlikte Azerbaycan’ın kara sınırlarının ticari trafik dışında kapalı tutulması, İran’dan bu ülkeye yönelik olası bir göçün önünde ayrıca değerlendirilmesi gereken bir unsur oluşturuyor. <Cite refs={[“turn159074search8”,“turn159074search9”]}/>
Bu tablo, Azerbaycan’ın olası bir kriz karşısında nasıl bir göç politikası izleyeceği sorusunu daha önemli hâle getiriyor.
Başörtüsü politikası göç hesabının bir parçası olabilir mi?
Benim temel tezim tam bu noktada ortaya çıkıyor.
Azerbaycan, İran’daki dinî yönetim anlayışından farklı bir laik devlet modeline sahip. Eğitim kurumlarında dinin kamusal alandaki görünürlüğüne ilişkin kurallar da bu modelin tartışmalı alanlarından biri.
2026 yılında Azerbaycan’da eğitim mevzuatında yapılan değişiklikler ve okul kıyafeti düzenlemeleri, laik eğitim ilkesini yeniden gündeme taşıdı. Düzenlemelerde başörtüsü açıkça yasaklanmasa da uygulamada başörtülü öğrencilerin bazı okullara alınmadığına ilişkin haberler yayımlandı.
Burada şu ihtimali sorguluyorum: Azerbaycan yönetimi, İran’daki savaşın ardından ülkeye yönelebilecek göç hareketlerini değerlendirirken kendi toplumsal ve siyasi modelini daha belirgin biçimde ortaya koymayı tercih ediyor olabilir mi?
Başörtüsü konusundaki katı uygulamalar, bazı ailelerin Azerbaycan’ı tercih etme ihtimalini etkileyebilir. Özellikle dinî yaşamın kamusal alandaki yeri konusunda İran’daki uygulamalara yakın bir düzen arayan kişiler ile daha farklı bir toplumsal ortam isteyen ailelerin beklentileri aynı olmayabilir.
Ancak burada bir ayrım yapmak gerekiyor. Bir politikanın göç tercihlerini etkilemesi başka, o politikanın özellikle göçü engellemek amacıyla hazırlanması başkadır.
Benim ortaya koyduğum görüş, ikinci ihtimalin araştırılması gerektiğidir. Bunun doğrulanabilmesi için Azerbaycan yönetiminin karar gerekçeleri, resmî açıklamaları, göç politikaları ve düzenlemelerin zamanlaması birlikte incelenmelidir.
İran’a verilen dolaylı bir siyasi mesaj olabilir mi?
Meselenin bir diğer boyutu da dış politikadır.
İran, dinî yönetim anlayışını devlet yapısının merkezine yerleştiren bir ülke. Azerbaycan ise Müslüman nüfus çoğunluğuna sahip olmasına rağmen anayasal olarak laik bir devlet modeli benimsiyor.
Bu iki farklı yaklaşım, yalnızca ülke içindeki yaşam biçimlerini değil, devletlerin birbirleriyle kurduğu ilişkileri de etkileyebilir.
Azerbaycan’daki başörtüsü tartışmasının İran’a dolaylı bir mesaj taşıdığı düşünülebilir. Bu yorumun temelinde, Bakü yönetiminin kendi siyasi ve toplumsal düzenini İran’daki modelden ayrı tutmak istemesi ihtimali bulunuyor.
Nitekim Azerbaycan’daki düzenlemelerle ilgili haberlerde, yetkililerin laik eğitim ve dışarıdan gelebilecek dinî etki konularına vurgu yaptığı görülüyor. Bununla birlikte İran’ın sürece müdahil olduğu yönündeki iddialar Tahran tarafından reddedildi. Dolayısıyla iki ülke arasındaki ideolojik farklılıklar gerçek bir analiz konusu olsa da, düzenlemelerin İran’a özel bir mesaj vermek amacıyla yapıldığı henüz kesinleşmiş değildir. <Cite refs={[“turn159074search0”,“turn159074search3”]}/>
Yine de şu soruyu sormak gerekir: Bir devlet, kendi iç politikası üzerinden komşusuna hangi toplumsal ve siyasi modeli benimsediğini gösterebilir mi?
Elbette gösterebilir. Fakat bunun somut bir diplomatik mesaj olup olmadığını anlamak için yalnızca sonuçlara değil, kararların arkasındaki açıklamalara ve uygulamalara da bakmak gerekir.
Türkiye bu denklemde nerede duruyor?
Bu tartışmada Türkiye’yi de dışarıda bırakmak mümkün değil.
Türkiye ile Azerbaycan arasında güçlü tarihsel, kültürel, ekonomik ve siyasi bağlar bulunuyor. Ancak iki ülkenin bütün konularda aynı politika araçlarını kullanması beklenemez.
İran’da yaşanabilecek büyük bir kriz, Türkiye açısından da göç, ticaret, güvenlik ve bölgesel istikrar başlıklarını gündeme getirebilir. Türkiye’nin ekonomik kapasitesi, uluslararası ulaşım bağlantıları ve toplumsal çeşitliliği, İran’dan ayrılmayı düşünen bazı aileler için tercih nedeni olabilir.
Azerbaycan ise farklı ekonomik ve toplumsal koşullarıyla başka bir seçenek olarak değerlendirilebilir.
Burada mesele, iki ülkenin birbirleriyle bir göç rekabeti içinde olduğunu peşinen kabul etmek değildir. Asıl mesele, olası bir bölgesel krizin her iki ülkenin göç ve güvenlik politikalarını nasıl etkileyebileceğini anlamaktır.
Eğer Azerbaycan’ın eğitim ve laiklik politikaları, olası göç hareketleriyle bağlantılı daha geniş bir stratejinin parçasıysa bunun Türkiye ile ilişkiler bakımından da sonuçları olabilir. Fakat böyle bir bağlantının kurulabilmesi için iki ülkenin politikalarının ve göç verilerinin karşılaştırmalı biçimde incelenmesi gerekir.
Asıl mesele: Devletler geleceği önceden mi hesaplıyor?
Uluslararası siyasette devletler yalnızca bugünkü sorunlara cevap vermez. Gelecekte karşılaşabilecekleri riskleri de değerlendirmeye çalışırlar.
Ekonomi, siyaset ve dış ilişkiler bu nedenle birbirinden bağımsız alanlar değildir. Ekonomik istikrar göç kararlarını etkileyebilir; iç politika toplumsal uyumu şekillendirebilir; dış politika ise komşu ülkelerle ilişkilerin yönünü belirleyebilir.
Azerbaycan’ın başörtüsü düzenlemelerini de bu üçlü çerçevede değerlendirmek mümkündür.
Benim yaklaşımım, yaşanan tartışmayı yalnızca din ve laiklik arasındaki bir anlaşmazlık olarak görmemek gerektiğidir. Bunun yanında olası göç hareketleri, İran’la ilişkiler, ulusal güvenlik ve Azerbaycan’ın bölgesel konumu gibi başlıkların da araştırılması gerektiğini düşünüyorum.
Bununla birlikte, başörtüsü üzerinden alınan kararların göçü engellemek amacıyla hazırlandığını söylemek için henüz yeterli kanıt bulunmadığını özellikle belirtmek gerekir.
Sonuç: Başörtüsü tartışmasının arkasında daha büyük bir hesap olabilir mi?
Azerbaycan’daki başörtüsü tartışması, bize devlet politikalarının birden fazla düzeyde incelenmesi gerektiğini hatırlatıyor.
Görünen düzeyde laik eğitim ve okul kıyafetleri tartışılıyor. Daha geniş düzeyde ise dinin kamusal alandaki yeri, Azerbaycan’ın ulusal kimliği ve İran’la ilişkileri bulunuyor.
Benim ortaya attığım yeni bakış açısı, bu gelişmelerin olası göç hareketleriyle bağlantısının da araştırılması gerektiğidir.
Azerbaycan, İran’daki savaşın ardından yaşanabilecek göç dalgasına karşı kendi toplumsal modelini belirginleştirerek önleyici bir strateji mi izliyor? Başörtüsü düzenlemeleri, İran’a yönelik dolaylı bir siyasi mesajın parçası olabilir mi?
Bu soruların yanıtı henüz kesinleşmiş değil. Ancak bunları araştırmak, tartışmayı yalnızca görünen gündemle sınırlamamak anlamına geliyor.
Çünkü uluslararası siyasette bazen en önemli soru, bir devletin ne yaptığından çok, hangi koşullarda ve hangi olası sonuçları hesaba katarak hareket ettiğidir.
Erdinç YILDIZ
Araştırmacı Gazeteci
Türkiye Gazeteciler ve Medyacılar Cemiyeti Genel Başkan Yardımcısı